قول و غزل در ساز و سخن

به انگیزه 21 خرداد؛ زادروز «فریدون شهبازیان» مردی برای تمام فصول نگارش: محمدرضا ممتازواحد هر چند هنرمندی چون «فریدون شهبازیان» (متولد 21 خرداد 1321) را با بیش از پنج دهه فعالیت گستردهاش در عرصههای مختلف و متنوع موسیقی (از جمله تولیدات شعر و موسیقی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تا برنامههای رادیویی گلهای تازه و گلچین هفته و همچنین آثار موسیقی فیلم و موسیقی مجموعههای تلویزیونیاش تا سمت معاونت موسیقی صداوسیما و پایهریزی موسیقی پاپ در بعد از انقلاب و همچنین سابقه همکاریاش با ارکسترهای مطرحی چون ارکستر سمفونیک تهران (به رهبری حشمت سنجری)، ارکسترگلها (به رهبری روحالله خالقی)، ارکستر مجلسی رادیو و تلویزیون (به رهبری توماس کریستین داوید)، ارکستر صبا (به رهبری حسین دهلوی) و ارکستر ناسیونال فرانسه)؛ قاعدتاً بایستی از منظر موسیقایی مورد بحث و بررسی قرار داد ولی راقم این سطور معتقد است که آراء و نظرات شهبازیان را اتفاقاً باید بیشتر از منظر فراموسیقایی به تحلیل نشست. این که اهمیت «جغرافیایی موسیقی» در نظر فریدون شهبازیان چیست و چرایی این موضوع که چرا در کنار تاریخ موسیقی بایستی جغرافیای موسیقی را نیز مورد بحث و نظر قرار داد؟ هرچند که تاریخ بر بُعد زمانی و جغرافی بر بُعد مکانی دلالت دارد ولی موقعیت و وضعیت موسیقی و تأثیر موسیقی در افکار و علایق مردم از جمله موارد مهم مغفول واقع ش قول و غزل در ساز و سخن...

درگذر از 28 امرداد؛ سالروز درگذشت «سیمین بهبهانی» ترانههای تغزلگونه و غزلهای تصنیفوار نگارش: محمدرضا ممتازواحد شادروان «سیمین بهبهانی (خلیلی)» (28 تیر 1306- 28 امرداد 1393)؛ نویسنده و غزلسرای نامی در خانواده و خاندانی زاده شد که قلم و نگارش در آن جریان داشت. پدر سیمین، «عباس خلیلی» شاعر، نویسنده و مدیر روزنامه «اقدام» بود و یدی طولا در شعر و شاعری و کتابت داشت و همچنین مادرش نیز بانویی فاضل بود. سیمین بهبهانی سال 1348 در کنار «هوشنگ ابتهاج»، «نادر نادرپور»، «یدالله رویایی»، «بیژن جلالی» و «فریدون مشیری» بهعضویت «شورای شعر و موسیقی» درآمد و مدتی هم عضو «شورای موسیقی رادیو و تلویزیون ملی ایران» بود. بانو سیمین از مؤسسان «کانون نویسندگان ایران» محسوب میگردد. وی شغل شریف معلمی را پیشه خود ساخت و بهمدت سی سال دبیر اداره آموزش و پرورش بود. فارغ از مختصات شعر و شاعری و سرایش و غزلسرایی بانو که بایستی توسط اهل فن شعر و ادب فارسی مورد بررسی قرار گیرد، فعالیت نسبتاً پرکار ایشان در حوزه ترانهسرایی بهخصوص در سالهای پیش از انقلاب نیز حایز اهمیت بسیاری است. سیمین بهبهانی آثار بسیار زیادی را در قالب تصنیف و ترانه، به جامعه موسیقی ارائه داد که توسط خوانندگان مطرح سالهای قبل از انقلاب همچون «مرضیه»، «دلکش»، «الهه»، «پوران»، «کوروس سرهنگزاده»، «رامش»، «عهدیه»، «سیما بینا» و ... اجرا قول و غزل در ساز و سخن...

آواها و نواهایِ «معنـــــــاگرا» نگارش : محمدرضا ممتازواحد ابتدا ذکر توضیحی کوتاه در خصوص صداهای «معناگرا» لازم و ضروری است. شاید نقدی به این عنوان صورت پذیرد که مگر صدایی عاری از «معنا» هم یافت میشود؟ بایستی در پاسخ به این سئوالِ منتقدانه اظهار داشت که در حوزهی سینما، ژانری به نام «سینمای معناگرا» وجود دارد که چندی پیش در یکی از شبکههای سیما، برنامهای سینمامحور هم با این موضوع تولید و پخش میشد. به هر صورت کلیهی فیلمهای سینمایی از سطحیترین آثار تا عمیقترینِ آنها، حایز معانی پیدا و پنهانِ خاص خود میباشند ولی، این کجا و آن کجا؟! باید دید «معنا» و حدود و ثغور آن در سینمای تجاری و مردمپسند تا به چه حد و مرز است و در سینمای هنری تا چه حدودی را در بر میگیرد. این تعبیر و بسط آن در حوزهی «موسیقی» و «آواز» هم دقیقاً همین مضامین را مشمول میگیرد. صداهایی که به محض خروج از دهان خواننده، شنونده را فارغ از کلام و مضمون و قالب و نوعِ خوانش، به قبض و بسطی روحانی و شنیداری مبتلا میسازد. صداهایی که بیشتر جوششی است تا کوششی و درصد اکتساب در آنها نه این که مطرح نباشد بلکه در وهلهی دوم از درجهی اهمیت قرار میگیرد. صداهایی از نسل طلایی که شاید «سیداحمد مراتب (درۀالتاج اصفهانی)» و انگشتشماری دیگر را بایستی از آخرین میراثداران آن برشمرد؛ صداهایی به غایت ژرف و معناگرا. حال اگر ا قول و غزل در ساز و سخن...

در آستانه محرم و یادی از زندهیاد «محمد احمدیان»صداها و شیوههای اصیل فراموش شده نگارش: محمدرضا ممتازواحد شادروان «محمد احمدیان» از جمله خوانندگان پیشکسوت و مطرح موسیقی مذهبی ایران در طی حدود شش دهه اخیر بود که متأسفانه آنطور که باید حق ایشان ادا نشد. «مهدی تفرشی» (پژوهشگر و مجموعهدار جوان موسیقی) طی یادداشت مرحمتی خود به راقم این سطور در مورد زندهیاد احمدیان مینویسد: «محمد احمدیان در تهران به دنیا آمد. مبانی آوازی و ردیف آوازی را نزد پدرش فراگرفت. پدر احمدیان همدوره «تاجاصفهانی» بود و با هم در ارتباط بودند. پدر نیز صاحب صدایی قوی بود. محمد احمدیان سپس با خودآموزی، آموختههایش از پدر را بسط و گسترش داد. در سال 1338 وارد رادیو شد. صفحههای بسیاری با صدای ایشان منتشر شد و به بازار آمد که یکی از معروفترین آنها که اتفاقاً معروفیت هر چه بیشتر احمدیان را به همراه داشت اثر «نوجوان اکبر من، نوجوان اکبر من» به آهنگسازی «سیدجواد بدیعزاده» بود .... احمدیان پس از پیروزی انقلاب مانند بسیاری از فعالان و چهرههای فرهنگی، هنری و رسانهای آن زمان به زندان افتاد و بعد از رهایی، ممنوع الفعالیت شد. پس از مدتی، فعالیتهای ایشان فقط محدود به هیئات مذهبی گردید». منقول است که محمد احمدیان به وسیله «مجید وفادار» به رادیو دعوت شد و این مهم خود، گویای صدای زیبا و باقدرت ایشان بوده است که موسیقیدا قول و غزل در ساز و سخن...

نگاهی به خدمات «میلاد کیایی» تغییر در ساز، مستلزم تکاملی همه جانبه است نگارش: محمدرضا ممتازواحد نوع نگاه و دیدگاه «میلاد کیایی» (متولد اول مهر 1323) نوازنده و آهنگساز پیشکسوت به ساختار، ساختمان و سازِمان ساز سنتور و ساز و کار و مکانیسم این ساز به مثابهی یک رسانه؛ -بهزعم راقم این سطور- ، بسیار مهمتر و پراهمیتتر از پروپوزال ایشان در خصوص هشت خَرَک شدن ساز سنتور است. بحث «استانداردسازی» در موسیقی کلاسیک ایرانی (چه در خصوص رپرتوار و چه در حوزه سازهای ایرانی) اگرچه موضوع کماهمیتی نیست ولی گویا همین عدم استاندارد بودن، ویژگی مهم آن تلقی گشته است. کمااینکه در گروه موسیقی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، تحصیل ردیف میرزاعبدالله برای هنرجویان در تمامی سازها الزامی است؛ حال باید دید این رپرتوار با محتوای تکنیکی سازهایی چون سنتور، نی و کمانچه تا به چه حد تقارب داشته است؟! بههرحال این التزام هم در نوع خود، یک نوع هدفِ استانداردسازی را بههمراه داشت! اما آن چیز که درخصوص این طرح پیشنهادی مهمتر جلوه مینماید این است که پیشنهاد این نوازنده و مدرس پیشکسوت توانست جمعی از صاحبنظران موسیقی ایرانی را در «نشست تخصصی بررسی کوک و تعداد خرکهای سنتور» در تاریخ 15 اردیبهشت سال جاری به گرد هم آورد و این رخداد موجب و موجد همافزایی و تبادلنظر گردید. رویدادی که بهخصوص در جامعه موسیقی قول و غزل در ساز و سخن...

درگذر از اول آبان، زادروز «علیمحمد رشیدی»کوتاه در خصوص رفتارشناسی جامعه موسیقی ایران نگارش: محمدرضا ممتازواحد چندی پیش در محضر موسیقیدان و ردیفدان مطلع، «صادق» و صاحبنظری، جملهای را شنیدم که برایم بسیار تأملبرانگیز بود. آن استاد پیشکسوت و صاحباندیشه درخصوص موسیقی ایرانی عنوان داشت: «موسیقی ایرانی، عقبافتادهترین موسیقی بشری (غیر از قومهای بدوی) است». حال حسبِ تذکر همان استاد ارجمند که در جای دیگری در همان جلسه فرمود: «ببینید که «چه» میگوید نه اینکه «چه کسی» میگوید»! سبب شد راقم این سطور با عقلانیت و شکاکیت انتقادی، جمله مذکور را نگریسته و در مورد آن تأمل نماید و سرانجام به این نتیجه رسد که جمله یاد شده را بهتر است بهاینگونه عنوان داشت: «موسیقی ایرانی، [یکی از] عقبافتادهترین موسیقی[های] بشری (غیر از قومهای بدوی) است». حال آسیبشناسی این موضوع خود تأملبرانگیز است که موسیقی ایران - در این نوشتار اختصاصاً موسیقی کلاسیک ایرانی- که اساساً یک موسیقی مُدالیته است به چه دلیل و چرا یک موسیقی عقب افتاده است و دیگر اینکه آیا اصلاً و واقعاً، عقبمانده است؟! قطع بهیقین از جمله دلایل اصلی این عقبماندگی، گسستگی پیوند میان علم و عمل در میان موسیقیدانان از حدود یکصد و اندی سال گذشته به این طرف بوده است و دیگر اینکه فرهنگ نوشتاری موسیقی ایرانی و چیزی که بیشتر تحت عنوان «تحل قول و غزل در ساز و سخن...

درگذر از زادروز «هوشنگ ظریف» قائل و قائم به حفظ اصالتنگارش: محمدرضا ممتازواحد با تأمل در حوزه جریانشناسی موسیقی پایتخت در قرن اخیر و با بحث و بررسی درخصوص جریان موسیقی کلاسیک و جریان موسیقی رسانهای - در تعامل و تبادل و یا تقایل هر یک با یکدیگر- ، میتوان آنگاه جایگاه تارنوازی هنرمند پیشکسوت «هوشنگ ظریف» (متولد 16 آذر 1317- تهران) و تجزیه و تحلیل تکنیک اجرایی ایشان در ارتباط با رپرتوار موسیقایی را در برآیند دو جریان مذکور به بحث و بررسی پرداخت. اینگونه است که سیر تکوینی و تکاملی تارنوازی هوشنگ ظریف محصول اعصار و فرایندی تدریجی در دورانشناختی هنری- موسیقایی است؛ از دوران تحصیل و سپس تدریس در هنرستان موسیقی و فعالیت در ارکستر هنرستان، همکاری با ارکسترهای وزارت فرهنگ و هنر و تالار رودکی، ورود به عرصه رسانه بهویژه رسانه رادیو که سبک و شیوه و بهعبارتی ویژگیها، مشخصهها و خصیصههای تارنوازی ایشان (از جمله: سونوریته سازی، مختصات تکنیکی در اجرا، مضرابگزینی و مضرابگذاری، انگشتگذاری، تمپو، زمانبندی، ریتم و مترگزینی و فرم ملودیک و ساختار جملهبندی) را در نموداری برآیندِ دو محور موسیقی کلاسیک و موسیقی رسانه - متغیر در منحنی زمان- قرار داده است. درخصوص رهیافتشناسی سبک و شیوه تارنوازی هوشنگ ظریف بایستی در مقاطع زمانی حدود سالهای بعد از 1327 (ورود به هنرستان)، 1335 (فارغالتحصیلی از قول و غزل در ساز و سخن...